Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”
 


Nietoperze policzone, nietoperze ochronione

W pierwszej połowie lutego 2011 roku, członkowie Akademickiego Koła Chiropterologicznego PTOP „Salamandra” w Gdańsku, jak co roku spędzili dwa tygodnie na włóczeniu się po najciemniejszych podziemnych zakamarkach Pomorza Gdańskiego i liczeniu zimujących nietoperzy. Udało się skontrolować łącznie 89 obiektów - starych fortyfikacji, piwnic, tuneli i studni - rozrzuconych na obszarze między Słupskiem a Fromborkiem nad Zalewem Wiślanym. Spało w nich w sumie 1614 nietoperzy. Najwięcej wśród nich było nocków Natterera i nocków rudych, towarzyszyły im również liczne gacki brunatne, nocki duże, pojedyncze mopki, mroczki późne, nocki łydkowłose i karliki. Najciekawszym odkryciem okazał się nietoperz będący nockiem wąsatkiem lub nockiem Brandta, zimujący w jednym z podziemnych schronów przy lotnisku Marynarki Wojennej w Kosakowie (Babie Doły), bardziej znanym jako miejsce muzycznego Open’er Festival. Oba te gatunki są bardzo rzadkie na Pomorzu Gdańskim, w przeciwieństwie do Tatr i Sudetów, gdzie należą do najliczniejszych nietoperzy. Niestety ich odróżnienie podczas hibernacji jest bardzo trudne, a często niemożliwe - zimujących ssaków nie powinno się dotykać ani tym bardziej brać do ręki*, tymczasem najpewniejsze cechy rozpoznawcze obu gatunków to budowa zębów oraz (u samców) kształt prącia; ubarwienie ciała tych nocków bywa zwodnicze i nie gwarantuje pewności w oznaczeniu. W obiektach, które kontrolowane były również w zeszłym roku, liczba nietoperzy wzrosła aż o 166 osobników, co sugeruje, że sytuacja latających futrzaków w naszym regionie poprawia się.

Zimowy spis nietoperzy odbył się wkrótce po zakończeniu szerszego projektu „Kompleksowa ochrona nietoperzy na terenie województwa pomorskiego w roku 2010”, finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Dzięki niemu mogliśmy nie tylko policzyć nietoperze, ale również przeprowadzić na ich temat liczne prelekcje dla uczniów pomorskich szkół, ratować znajdowane przez ludzi osłabione, ranne lub chore osobniki, interweniować w sytuacjach konfliktów między właścicielami i mieszkańcami domów a ich uskrzydlonymi sublokatorami, a nawet wstawić nową kratę zabezpieczającą podziemny schron w Babich Dołach, będący nietoperzową sypialnią.

Mateusz Ciechanowski
Akademickie Koło Chiropterologiczne PTOP „Salamandra” w Gdańsku

* Każde niezaplanowane wybudzenie hibernującego nietoperza powoduje u niego utratę energii (i magazynujących ją zapasów tłuszczu), która wystarczyłaby na kilkanaście dni snu zimowego, zmniejsza więc znacznie szansę na dotrwanie do wiosny.


Trzecie wytyczne wiatrakowe

W latach 2008 i 2009 PTOP „Salamandra” koordynowało przygotowanie dwóch pierwszych wersji „Tymczasowych wytycznych dotyczących oceny oddziaływania elektrowni wiatrowych na nietoperze”, które zostały opublikowane w Internecie pod szyldem Porozumienia dla Ochrony Nietoperzy. W tym roku eksperci z naszego Towarzystwa przygotowali kolejną, trzecią wersję tych wytycznych, tym razem bez przymiotnika „tymczasowe”.

Mroczek posrebrzany - jeden z gatunków nietoperzy narażonych na kolizje z łopatami elektrowni wiatrowych

Mroczek posrebrzany - jeden z gatunków nietoperzy narażonych na kolizje z łopatami elektrowni wiatrowych
Fot. Andrzej Kepel

Na podstawie metodyki zaproponowanej w pierwszych dwóch wersjach tego opracowania wykonano do tej pory badania i raporty oddziaływania na środowiska dla co najmniej 100 farm wiatrowych w różnych regionach Polski. Dane z prawie połowy tych opracowań udało się zebrać, dzięki dobrej woli specjalistów, którzy badania te prowadzili. Na podstawie tych doświadczeń można było opracować kolejną, znacznie bardziej szczegółową wersję wytycznych, jeszcze lepiej dostosowaną do polskich warunków (pierwsza powstawała w oparciu o jeszcze nieliczne doświadczenia krajowe i literaturę zagraniczną).

Podstawową cechą odróżniającą najnowsze wytyczne od poprzednich wydań opracowania jest to, że nie tylko opisano w nim metody badań, ale wykorzystując dotychczasowe wyniki, opracowano propozycję polskiej skali aktywności nietoperzy z poszczególnych grup gatunków. W oparciu o tę skalę podano także zasady formułowania zaleceń dotyczących poszczególnych inwestycji.

Tym razem Wytyczne nie będą jedynie publikowane w Internecie przez PON. Tę najnowszą wersję opracowano na zlecenie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, która ma zamiar wydać ją drukiem i oficjalnie rekomendować do stosowania w praktyce.

Andrzej Kepel


Co to jest korzeń?

To nie kaktus, ale pochodzący z Afryki wilczomlecz opasły (Euphorbia obesa). Wszystkie gromadzące wodę wilczomlecze, podobnie jak wszystkie kaktusy, podlegają ochronie CITES.

To nie kaktus, ale pochodzący z Afryki wilczomlecz opasły (Euphorbia obesa). Wszystkie gromadzące wodę wilczomlecze, podobnie jak wszystkie kaktusy, podlegają ochronie CITES.
Fot. Andrzej Kepel

Tytułowe pytanie wydaje się banalne. Wcale jednak nie jest takie proste, gdy w grę wchodzą przepisy międzynarodowe. Czy celnik ma zatrzymać przemycany z Chin preparat z kłączy żeń-szenia, jeśli w załącznikach CITES wpisano, że ochronie podlegają jedynie korzenie tego gatunku, a z biologicznego punktu widzenia kłącze to nie korzeń?

Opracowanie na potrzeby wdrażania przepisów CITES (regulujących handel zagrożonymi gatunkami) definicji takich pojęć jak „korzeń”, „proszek”, „produkt finalny”, „ekstrakt”, „olejek eteryczny” i wielu innych, to jeden z tematów obrad Komitetu ds. Roślin CITES, które miały miejsce w Genewie w dniach 18-21 kwietnia 2011 r. Eksperci z kilkudziesięciu Państw radzili także nad takimi zagadnieniami, jak potrzeba ochrony niektórych gatunków roślin z Madagaskaru, zakres ochrony niektórych gatunków drzew, a także przypisy w załącznikach do Konwencji, uszczegóławiające zasady ochrony kaktusów i storczyków.

W tym roku w obradach Komitetu ds. Roślin uczestniczyła aktywnie wyjątkowo duża oficjalna delegacja z Polski. Trzech pracowników Ministerstwa było merytorycznie wspieranych przez dwoje ekspertów z Państwowej Rady Ochrony Przyrody - Hannę Werblan-Jakubiec (dyrektora Ogrodu Botanicznego w Warszawie) i Andrzeja Kepela (prezesa „Salamandry”). Tak liczne uczestnictwo nie jest jedynie wynikiem wzrostu aktywności Polski na forum CITES, ale stanowiło element przygotowań do polskiej prezydencji w Unii Europejskiej, która przypada w drugiej połowie tego roku. W tym czasie Polska będzie musiała koordynować udział delegacji krajów unijnych w spotkaniach pozostałych dwóch Komitetów - ds. Zwierząt oraz Stałego.

Andrzej Kepel


EUROBATS w Gruzji

Przedstawiciel „Salamandry” od lat aktywnie uczestniczy w pracach Komitetu Doradczego Porozumienia o Ochronie Europejskich Populacji Nietoperzy EUROBATS - czasem jako oficjalny przedstawiciel Polski, a czasem (jak w tym roku) jako ekspert z organizacji pozarządowych.

Fot. Archiwum

Tegoroczne spotkanie Komitetu Doradczego EUROBATS odbywało się pod znakiem trwającego międzynarodowego Roku Nietoperza, ogłoszonego przez UNDP, i miało miejsce w stolicy Gruzji - Tbilisi. Jak co roku, spotkali się na nim eksperci z większości krajów europejskich, a także z tych krajów Afryki i Azji, które dzielą z Europą populacje niektórych gatunków nietoperzy, by dyskutować na temat najskuteczniejszych rozwiązań prawnych oraz metod edukacji społeczeństwa, ochrony i badania nietoperzy, które powinny być rekomendowane stronom Porozumienia. Eksperci w grupach roboczych omawiali zagadnienia szczegółowe - np. metody ograniczania wpływu elektrowni wiatrowych na nietoperze, zasady rankingu najważniejszych europejskich schronień nietoperzy, negatywny wpływ oświetlania budowli, w których znajdują się kolonie rozrodcze tych zwierząt czy skuteczność różnego rodzaju schronień zastępczych, tworzonych w przypadku utraty dotychczasowych kryjówek.

Gdy pierwszego dnia obrad poszczególne kraje przedstawiały swoje plany dotyczące działań propagujących ochronę nietoperzy, przedstawicielka polskiego Ministerstwa Środowiska, pani Monika Lesz, poinformowała, że resort ten zamierza w roku 2012 zorganizować ogólnopolską Konferencję dotyczącą nietoperzy i ich ochrony.

Andrzej Kepel


CITES w pigułce - nowy podręcznik Salamandry

Kto próbował przebić się przez gąszcz przepisów regulujących m.in. handel okazami gatunków zagrożonych wyginięciem, ten wie, jak bardzo niewdzięczne jest to zadanie. Konwencja Waszyngtońska, rozporządzenia Rady i Komisji UE oraz ustawa o ochronie przyrody tworzą skomplikowany labirynt prawno-biologiczny, w którym mało kto jest w stanie zachować orientację. W tym celu pomocny może okazać się wydany pod koniec zeszłego roku przez PTOP „Salamandra” podręcznik zatytułowany „CITES w Polsce i Unii Europejskiej”.

Na blisko 200 stronach czytelnik znaleźć może wyczerpujące informacje na temat przewożenia okazów gatunków chronionych przez granicę, komercyjnego ich wykorzystywania, hodowli i uprawy, znakowania, rejestracji i wielu innych zagadnień związanych z tą tematyką. Całość jest bogato ilustrowana unikatowymi zdjęciami oraz urozmaicona wykresami i tabelami. Podręcznik wydany został w nakładzie 2000 egzemplarzy, które zostały rozdysponowane pomiędzy funkcjonariuszy Policji, Służby Celnej, Straży Granicznej, prokuratorów, sędziów, powiatowych lekarzy weterynarii oraz pracowników starostw powiatowych, odpowiedzialnych za rejestrację zwierząt.

Liczymy, że ta nowa na polskim rynku pozycja książkowa przyczyni się do skuteczniejszego zwalczania w naszym kraju nielegalnego handlu okazami gatunków zagrożonych wyginięciem oraz lepszego przestrzegania przepisów międzynarodowych regulujących to zagadnienie.

Borys Kala

Wybór numeru

Aktualny numer: 1/2022